Facebook, Instagram en WhatsApp. Voor veel mensen zijn ze zo vanzelfsprekend geworden dat we bijna vergeten dat ze allemaal onderdeel zijn van hetzelfde bedrijf: Meta.
En daar wringt het bij mij een beetje.
Facebook gebruik ik zelf nauwelijks nog. Als ik er één keer per kwartaal kijk, is het veel. Persoonlijk vind ik Facebook, net als X, inmiddels een beetje het afvoerputje van het internet geworden. Je tijdlijn bestaat voor mijn gevoel voor 80 procent uit advertenties, voorgestelde berichten, video’s waar je nooit om hebt gevraagd en andere algoritmische rotzooi.
X is voor mij helemaal klaar. Sinds de overname door Elon Musk is het geen plek meer waar ik graag kom. Het zijn inmiddels van die plekken op internet waarvan je denkt: hier hoef ik niet per se nog een keer naartoe. Een beetje zoals dat ene restaurant dat tijdens de vakantie van buiten al duidelijk maakt dat doorlopen waarschijnlijk de beste keuze is.
Instagram gebruik ik daarentegen nog wel. Dat kan ik nog steeds waarderen en hoewel ook daar steeds meer advertenties en aanbevolen content verschijnen, voelt het voor mij nog niet zo vervuild als Facebook.
En dan blijft natuurlijk WhatsApp over.
WhatsApp is het lastigste Meta-product om los te laten
Stoppen met Facebook is vrij eenvoudig. Je kijkt er gewoon niet meer.
Stoppen met Instagram kan ook. Je mist misschien wat foto’s, Reels en updates van mensen die je volgt, maar de wereld draait gewoon verder.
WhatsApp is een ander verhaal.
Daar zitten familie, vrienden, collega’s, verenigingen, buurtgroepen en allerlei andere contacten. WhatsApp heeft daardoor iets bereikt wat voor concurrenten ontzettend moeilijk te doorbreken is: vrijwel iedereen heeft het.
En een communicatiedienst waar niemand zit, is ongeveer net zo nuttig als een telefoon zonder telefoonnummer.
Daarom kun je honderd keer zeggen dat mensen Signal moeten gebruiken, maar als al je vrienden, familieleden en collega’s op WhatsApp blijven zitten, heb je uiteindelijk gewoon twee apps op je telefoon.
Toch denk ik dat Signal een heel interessant alternatief is.
Waarom Signal?
Signal is een berichtenapp waarmee je kunt chatten, bellen, videobellen, foto’s en bestanden kunt versturen en groepsgesprekken kunt voeren.
Kortom, voor het overgrote deel van wat ik dagelijks met WhatsApp doe, kan ik ook Signal gebruiken.
Maar er is een belangrijk verschil.
Signal wordt ontwikkeld door de Signal Foundation, een onafhankelijke non-profitorganisatie. Het bedrijfsmodel draait niet om advertenties of het verzamelen van zoveel mogelijk informatie over gebruikers om daar vervolgens geld aan te verdienen.
Signal wordt grotendeels gefinancierd door donaties.
En dat vind ik persoonlijk een veel prettiger uitgangspunt voor een communicatiedienst.
Maar WhatsApp is toch ook versleuteld?
Jazeker.
Dit is belangrijk, want anders wordt het al snel een verhaal waarin WhatsApp wordt neergezet als compleet onveilig. Dat is simpelweg niet eerlijk.
Persoonlijke WhatsApp-berichten en gesprekken zijn standaard voorzien van end-to-end-encryptie. Daardoor kunnen berichten tijdens het transport in principe alleen worden gelezen door de verzender en ontvanger.
Sterker nog, WhatsApp gebruikt voor die versleuteling technologie die voortkomt uit het Signal Protocol.
De inhoud van je berichten is dus niet het belangrijkste privacyverschil tussen WhatsApp en Signal.
Het verschil zit vooral in alles eromheen.
Metadata: informatie over informatie
Stel dat iemand niet kan lezen wat er in een brief staat, maar wel kan zien:
- wie de brief verstuurde;
- naar wie hij werd gestuurd;
- wanneer hij werd verstuurd;
- hoe vaak twee personen elkaar schrijven;
- vanaf welk apparaat dat gebeurt.
Dan weet je nog steeds behoorlijk veel.
Dat noemen we metadata.
Bij digitale communicatie kan metadata verrassend veel over iemand vertellen. Met wie communiceer je? Wanneer? Hoe vaak? Welke apparaten gebruik je? Van welke diensten maak je gebruik?
Signal is vanaf de basis ontworpen om zo weinig mogelijk van dergelijke gegevens te verzamelen en te bewaren.
Dat principe wordt vaak aangeduid als privacy by design.
Niet eerst zoveel mogelijk verzamelen en daarna beloven er voorzichtig mee om te gaan, maar proberen de informatie überhaupt niet te verzamelen.
Want gegevens die je niet hebt, kun je ook niet verkopen, verliezen, laten stelen of op verzoek overhandigen.
Dat is misschien wel het sterkste argument voor Signal.
En daar komt Meta om de hoek kijken
WhatsApp staat niet op zichzelf.
Het is onderdeel van Meta, hetzelfde bedrijf achter Facebook en Instagram. Meta verdient het grootste deel van zijn geld met advertenties en daarvoor zijn gegevens over gebruikers bijzonder waardevol.
Dat betekent niet dat Meta gezellig je WhatsApp-gesprekken zit mee te lezen. Dankzij end-to-end-encryptie kan Meta de inhoud van normale persoonlijke gesprekken niet zomaar lezen.
Maar het betekent wel dat WhatsApp onderdeel is van een veel groter commercieel ecosysteem.
En juist daarvan zou ik persoonlijk graag wat minder afhankelijk zijn.
Het gaat mij daarom niet alleen om de vraag: “Kan iemand mijn WhatsApp-bericht lezen?”
Ik vind deze vraag minstens zo belangrijk: “Hoeveel informatie moet een bedrijf eigenlijk over mij hebben om mij een bericht naar iemand anders te laten sturen?”
Bij Signal is het antwoord bewust: zo weinig mogelijk.
Signal heeft geen advertenties
Dit klinkt bijna ouderwets, maar Signal heeft geen advertenties.
Geen gesponsorde berichten. Geen algoritme dat probeert je zo lang mogelijk in de app te houden. Geen verdienmodel waarbij jouw aandacht moet worden omgezet in advertentie-inkomsten.
Je opent Signal omdat iemand je een bericht heeft gestuurd. Je leest het, reageert en kunt daarna iets revolutionairs doen: je telefoon weer wegleggen.
Wat een concept.
Is Signal volledig anoniem?
Nee.
Ook daar moeten we realistisch over zijn.
Signal is een privacyvriendelijke berichtenapp, geen magische onzichtbaarheidsmantel.
Voor registratie is nog steeds een telefoonnummer nodig. Signal heeft inmiddels wel gebruikersnamen, waardoor je je telefoonnummer niet meer met iedereen hoeft te delen om via Signal contact te kunnen leggen.
Dat is een flinke verbetering.
Signal probeert daarnaast de hoeveelheid informatie die het zelf over gebruikers kan zien zoveel mogelijk te beperken.
Het doel is dus niet volledige anonimiteit.
Het doel is dat Signal zo min mogelijk over je hoeft te weten.
Kan Signal hetzelfde als WhatsApp?
Voor mijn dagelijkse gebruik: grotendeels wel.
Je kunt berichten versturen, groepsgesprekken voeren, foto’s en video’s delen, spraakberichten sturen en audio- en videogesprekken voeren.
Signal heeft daarnaast functies zoals verdwijnende berichten en andere privacyopties.
WhatsApp heeft natuurlijk een veel groter ecosysteem en bepaalde functies zijn uitgebreider. Denk bijvoorbeeld aan bedrijven die WhatsApp gebruiken voor klantenservice, grote communities, kanalen en allerlei koppelingen met commerciële diensten.
Dat kan voor sommige mensen juist een voordeel zijn.
Maar als je WhatsApp voornamelijk gebruikt om met vrienden en familie te communiceren, zul je waarschijnlijk verrassend weinig missen.
Zijn er dan geen nadelen aan Signal?
Zeker wel.
Het grootste nadeel van Signal is eigenlijk heel simpel: niet iedereen gebruikt het.
Je kunt de technisch beste, veiligste en meest privacyvriendelijke berichtenapp ter wereld bouwen, maar als je moeder, buurman, vrienden en collega’s allemaal op WhatsApp zitten, blijft WhatsApp aantrekkelijk.
Dat heet het netwerkeffect.
WhatsApp is niet alleen groot omdat het een goede app is. Het is vooral groot omdat iedereen er al zit.
Daarnaast zijn sommige functies en integraties bij WhatsApp uitgebreider en zullen mensen die WhatsApp zakelijk gebruiken niet altijd eenvoudig kunnen overstappen.
Een volledige overstap van vandaag op morgen is daarom voor veel mensen niet realistisch.
Maar dat hoeft ook helemaal niet.
Je hoeft WhatsApp niet meteen te verwijderen
Dit is volgens mij de fout die we vaak maken bij discussies over privacy.
Het wordt meteen alles of niets.
Verwijder Facebook. Verwijder Instagram. Verwijder WhatsApp. Verwijder je Google-account. Gooi je smartphone uit het raam. Ga in een hutje op de Veluwe wonen.
Dat schiet niet op.
Je kunt Signal gewoon naast WhatsApp installeren.
Sterker nog, dat lijkt mij de beste manier om te beginnen.
Installeer Signal en spreek met een paar mensen af dat jullie voortaan daar met elkaar communiceren. Bijvoorbeeld met je partner, familie of een vaste vriendengroep.
Je hoeft WhatsApp niet onmiddellijk te verwijderen.
Laat het voorlopig staan voor contacten en groepen die nog niet zijn overgestapt.
Langzaam verschuift dan steeds meer communicatie naar Signal.
En misschien blijft WhatsApp uiteindelijk gewoon op je telefoon staan voor die ene buurtapp waarin drie keer per week wordt gevraagd van wie die blauwe Kliko is.
Ook prima.
Privacy hoeft geen religie te worden.
Hoe krijg je anderen zover?
Dit is misschien wel de moeilijkste vraag.
Mensen overtuigen met verhalen over encryptieprotocollen, metadata en cryptografie werkt meestal niet.
Na ongeveer drie minuten kijkt je familie je waarschijnlijk aan alsof je zojuist hebt voorgesteld om voortaan via rooksignalen te communiceren.
De eenvoudigste methode is volgens mij gewoon: “Ik gebruik tegenwoordig liever Signal. Zullen we daar verder praten?”
Installeer het samen. Maak bijvoorbeeld een kleine familiegroep aan. En gebruik Signal vervolgens daadwerkelijk.
Niet door WhatsApp direct te verbieden, maar door Signal langzaam de standaard te laten worden.
Technologie verandert uiteindelijk meestal niet doordat iemand een manifest van 48 pagina’s schrijft.
Het verandert omdat iets makkelijk genoeg wordt om gewoon te gebruiken.
Minder Meta hoeft niet meteen nul Meta te betekenen
Ik gebruik Instagram nog steeds. WhatsApp staat ook nog gewoon op mijn telefoon. Facebook open ik nauwelijks meer en X laat ik persoonlijk liever links liggen.
Dat klinkt misschien niet als een spectaculaire digitale revolutie.
Maar dat hoeft ook niet.
Digitale privacy gaat wat mij betreft niet om perfectie. Het gaat om bewuste keuzes.
Welke bedrijven geef je gegevens? Welke diensten gebruik je omdat ze goed zijn? En welke diensten gebruik je eigenlijk alleen nog omdat iedereen om je heen ze gebruikt?
Voor berichtenverkeer vind ik Signal inmiddels een heel aantrekkelijk alternatief voor WhatsApp.
Niet omdat WhatsApp waardeloos of compleet onveilig is.
Maar omdat Signal een fundamenteel ander uitgangspunt heeft.
WhatsApp is een communicatiedienst binnen een enorm commercieel technologiebedrijf. Signal is een communicatiedienst van een non-profitorganisatie die probeert zo weinig mogelijk over haar gebruikers te weten.
Dat verschil vind ik belangrijk.
Mijn voorstel: probeer het gewoon
Je hoeft WhatsApp vanavond niet te verwijderen.
Installeer Signal er gewoon eens naast.
Vraag een paar mensen met wie je regelmatig communiceert hetzelfde te doen en gebruik Signal een paar weken voor jullie gesprekken.
Waarschijnlijk merk je dat de overstap veel minder spannend is dan je dacht.
En iedere conversatie die je verplaatst, maakt je weer een klein beetje minder afhankelijk van Meta.
Misschien krijgen we uiteindelijk zelfs de familiegroep zover.
Al vermoed ik dat dát technologisch gezien nog een grotere uitdaging wordt dan end-to-end-encryptie.